Wanneer heb je voor het laatst een hele alinea met de hand geschreven? Niet een boodschappenlijstje, een handtekening of een verjaardagskaart, maar een echte tekst. Waarschijnlijk moet je daar even over nadenken. Een groot deel van wat we schrijven, tikken we tegenwoordig op een toetsenbord of telefoon. En met AI hoeven we sommige teksten zelfs niet meer helemaal zelf te schrijven.
Maar wat gebeurt er eigenlijk als we schrijven? En maakt het uit of we onze gedachten op papier zetten of ze rechtstreeks in een scherm tikken?
Volgens schrijfonderzoekers is schrijven in ieder geval veel meer dan een manier om gedachten vast te leggen. Het is ook een manier om ze te ontwikkelen.
“Schrijven is denken,” zegt Veerle Baaijen, schrijfonderzoeker en universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Het is niet zo dat je eerst alle kennis in je hoofd hebt en die vervolgens alleen maar opschrijft. Juist door te schrijven maak je expliciet wat je denkt.”
Een mentale jongleur
Wie een tekst schrijft, is volgens Baaijen tegelijkertijd met opvallend veel dingen bezig. Je moet bedenken wat je wilt zeggen, maar ook hoe je het wilt zeggen. Voor wie schrijf je? Wat weet die persoon al? Wat wil je met de tekst bereiken? Welke woorden gebruik je? Maak je eerst een plan of begin je gewoon te schrijven? “Je moet nadenken over je kennis, over de kennis van je publiek, over tekstgenres, over welke woorden je gebruikt en over hoe je het proces aanpakt. Dat zijn best wel heel veel dingen tegelijkertijd.”
Baaijen vergelijkt de schrijver daarom met een jongleur. Verschillende cognitieve processen moeten voortdurend tegelijk in de lucht worden gehouden. En hoe beter je kunt schrijven, hoe beter je die processen kunt managen.
Renske Bouwer, universitair hoofddocent Taal en Educatie aan de Universiteit Utrecht, ziet hetzelfde. Zij onderzoekt onder meer schrijfprocessen en schrijfontwikkeling, van jonge leerlingen tot studenten.
“Er gebeurt waanzinnig veel in je hoofd,” zegt ze. “Je moet nadenken over de inhoud: waarover wil je iets zeggen? Over de vorm: hoe moet die tekst eruitzien? Over je lezer: hoe bereik je die en waar heeft die behoefte aan? Maar ook over grammaticale constructies, zinnen en de woorden die je gebruikt.”
Dat alles tegelijkertijd doen, kan eigenlijk niet. Daarom leren goede schrijvers om hun proces op te delen en hun aandacht steeds naar een ander onderdeel te verplaatsen.
Schrijven verandert wat je denkt
Misschien verklaart dat ook waarom het soms zo goed werkt om een ingewikkelde gedachte op papier te zetten. Niet omdat de gedachte daardoor automatisch duidelijk wordt, maar omdat je tijdens het schrijven gedwongen wordt er iets mee te doen.
Baaijen: “Doordat je het op papier zet, ben je bezig met de organisatie van wat je wilt zeggen. Daardoor maak je het object waar je het over hebt coherenter.” Oftewel: je schrijft niet alleen op wat er al in je hoofd zit. Je ontdekt tijdens het schrijven ook wat er eigenlijk in je hoofd zit.
Dat klinkt misschien abstract, maar vrijwel iedereen kent het gevoel. Je denkt dat je iets begrijpt, totdat je het probeert uit te leggen. Ineens blijkt er een gat in je redenering te zitten.
Volgens Bouwer is juist die frictie waardevol.
“De waarde van schrijven zit hem vooral ook in dat hele denkproces. Het is veel meer dan alleen een tekst goed op papier zetten, wat AI bijvoorbeeld nu ook best wel goed kan.”
De woorden die je opschrijft, werken vervolgens weer terug op je gedachten. “Er is een soort wisselwerking tussen jouw gedachten en dat wat er op papier staat. En dat verdiept echt heel erg je denken.”
Dat betekent ook dat schrijven soms juist moeilijker wordt voordat het makkelijker wordt. “De hele frictie van het schrijven en de worsteling,” zegt Bouwer, “maakt zichtbaar waar je staat. Je komt erachter dat je iets misschien niet helemaal goed hebt begrepen, dat je iets nog moet uitzoeken of dat je verder wilt lezen of er met iemand over wilt praten.”
Een goede tekst produceren en iets daadwerkelijk begrijpen zijn dus niet noodzakelijk hetzelfde proces.
Waarom een to-dolijstje soms al helpt
Hetzelfde principe kan volgens Baaijen verklaren waarom het prettig kan zijn om een hoofd vol gedachten of taken op papier te zetten. Een dagboek, maar ook een simpele to-dolijst.
Wanneer je alles in je hoofd probeert vast te houden, neemt dat ruimte in beslag. Door het op papier te zetten, ligt die informatie buiten jezelf en kun je er opnieuw naar kijken.
“Dan staat het daar en heb je weer geheugen vrij om er iets mee te doen,” zegt Baaijen. “Om er bijvoorbeeld een nieuwe gedachte aan toe te voegen of een oplossing te bedenken.”
Het hoeft daarvoor niet eens een mooi gestructureerd verhaal te zijn. Een dagboek kan ook gewoon een “knowledge dump” zijn van wat op dat moment hoog zit. Het feit dat het uit je hoofd en op papier staat, kan al helpen.
En dan komen we bij de pen.
Pen versus toetsenbord
Er is een reden waarom Baaijen haar studenten tegenwoordig weer regelmatig vraagt om met pen en papier naar college te komen. Niet omdat ze vindt dat alles weer met de hand moet, maar omdat de beperking van een pen een bepaald soort verwerking kan afdwingen.
“Met pen gaat het gewoon veel langzamer. Je wordt gedwongen om selecties te maken van de inhoud.”
Wie een college met de hand probeert mee te schrijven, kan onmogelijk ieder woord noteren. Je moet luisteren, bepalen wat belangrijk is en het vervolgens in verkorte vorm opschrijven. Daarmee ben je de informatie tijdens het noteren al aan het verwerken.
Bij een toetsenbord ligt dat anders. Je kunt veel sneller typen en daardoor bijna letterlijk opschrijven wat iemand zegt.
Bouwer waarschuwt voor een te simpele conclusie. Het is niet automatisch zo dat handschrift beter is dan typen.
“Als je gaat typen, typ je vaak lineair. Je typt een beetje mee wat iemand zegt. Maar er zijn ook mensen die al typend aantekeningen maken waarbij ze al structuur aanbrengen en de bijzaken van de hoofdzaken scheiden.”
En juist die verwerking blijkt belangrijk.
“Als je dat kan, dan valt vaak het verschil tussen echt handschrift en typen een beetje weg.”
De vraag is dus niet alleen waarmee je schrijft, maar vooral hoe.
Soms is snelheid juist goed
Dat is belangrijk, want snelheid staat niet automatisch goed schrijven in de weg. Onderzoek naar schrijfprocessen laat volgens Bouwer zien dat ervaren schrijvers juist vloeiender schrijven. Ze kunnen grotere stukken tekst produceren voordat ze pauzeren.
Tijdens die pauzes zijn schrijvers bezig met vragen als: wat is mijn volgende woord? Wat wordt mijn volgende zin? Waar gaat de volgende alinea over?
Beginnende schrijvers stoppen veel vaker, soms bijna na ieder woord. Daardoor blijft er minder cognitieve ruimte over voor de inhoud.
“Als je niet meer zo heel erg bezig hoeft te zijn met hoe schrijf ik dit woord op of welk woord hoort waar in een zin, dan heb je meer cognitieve ruimte om na te denken over het verhaal,” zegt Bouwer.
Snelheid kan dus juist helpen om beter te denken. Het probleem ontstaat wanneer snelheid het doel op zichzelf wordt.
“Als je alleen maar bezig bent om heel snel die perfecte tekst op papier te krijgen, dan mis je soms juist even de vertraging in: is dit wel precies wat ik wil zeggen? En kan het niet nog een niveautje dieper?”
Wat gebeurt er als AI voor je schrijft?
Waar we het schrijven eerst vooral sneller maakten met een toetsenbord, kunnen we het inmiddels ook grotendeels uitbesteden aan AI.
Volgens Bouwer zit daar een risico. Niet omdat AI per se slechte teksten maakt, maar omdat je met het uitbesteden van de tekst ook een deel van het denkproces kunt overslaan.
“Het gaat niet zozeer om die perfecte foutloze tekst te krijgen. Maar om: wat heb jij te zeggen? Wat is jouw stem hier? Waarom ben jij dit aan het opschrijven?” Baaijen gebruikt daarvoor een voorbeeld uit het dagelijks leven. Stel dat je een reis gaat maken. Je kunt AI vragen om een complete route uit te stippelen en vervolgens ook de mooiste foto's te selecteren en er een fotoboek van te maken. Je hebt dan wel een mooi eindresultaat, maar je hebt het proces zelf niet doorlopen.
“Schrijven is niet dat je uiteindelijk dat fotoboek hebt, maar schrijven is die hele reis daarheen.”
Dat betekent niet dat Baaijen vindt dat we AI helemaal links moeten laten liggen. Ze ziet ook mogelijkheden, bijvoorbeeld voor mensen die moeite hebben met schrijven. Maar er is volgens haar een verschil tussen AI gebruiken als hulpmiddel en het hele denkproces aan een tool overlaten.
Op de vraag of we door AI uiteindelijk minder slim worden, is ze voorzichtig. “Ik kan daar op basis van objectieve empirische gegevens geen conclusie over trekken. Maar dat is wel mijn angst.”
Waar ze zich vooral zorgen over maakt, is wat er gebeurt als we het oefenen van kritisch denken steeds minder zelf doen. “Als studenten te veel afhankelijk daarvan worden, dan besteden ze de hele kritische denkvaardigheden uit die ze niet trainen.”
En wat als we helemaal stoppen met schrijven?
Betekent dit dat iemand die op zijn twintigste vrijwel nooit meer met de hand schrijft, zijn brein beschadigt?
Nee – daar is volgens Baaijen simpelweg onvoldoende onderzoek naar.
“Ik denk dat er voor volwassen mensen eigenlijk niet heel veel onderzoek naar is gedaan,” zegt ze. Ze wil dan ook niet beweren dat het brein van iemand die alleen nog maar typt daardoor achteruitgaat.
Ook Bouwer benadrukt dat de beschikbare onderzoeken genuanceerder zijn dan de simpele tegenstelling tussen pen en toetsenbord. Er is onderzoek naar handschrift bij jonge kinderen, naar aantekeningen maken en naar het schrijven en reviseren van langere teksten. Maar de uitkomsten hangen samen met de leeftijd, de opdracht, de context, de ervaring en de manier waarop iemand schrijft.
“De modus waarmee je schrijft is minder belangrijk dan het proces zelf,” zegt Bouwer. “En de waarden die je eraan hecht. De opvattingen die je over schrijven hebt. De motivatie, dat soort zaken.”
Voor langere teksten kan typen zelfs voordelen hebben. Je kunt makkelijker grote stukken verplaatsen, schrappen en herschrijven. “Als het echt gaat om langere teksten dan zie je juist dat typen beter is,” zegt Bouwer.
De laptop hoeft dus niet terug de kast in.
Weer leren vertragen
Wat we volgens beide onderzoekers wél lijken te verliezen wanneer schrijven steeds sneller en geautomatiseerder wordt, is niet noodzakelijk het vermogen om een pen vast te houden. Het is de ruimte om ergens mee te worstelen.
Om een zin te formuleren en vervolgens te denken: nee, dit klopt niet.
Om een gedachte op te schrijven en erachter te komen dat je hem eigenlijk nog niet begrijpt.
Om niet meteen de eerste automatisch gegenereerde formulering te accepteren, maar zelf te zoeken naar wat je precies bedoelt.
“Je moet het echt zelf vaker schrijven,” zegt Bouwer. “En die worsteling meemaken. En zien dat je tot een goed eindresultaat kan komen.”
We hoeven dus niet terug naar een wereld zonder toetsenbord. Wel kan het soms lonen om de snelheid eruit te halen. Pen en papier dwingen je nu eenmaal om te kiezen, te formuleren en stil te staan bij wat je eigenlijk wilt zeggen.
