Charl Landvreugd is kunstenaar, curator en onderzoeker en bracht recent het boek Dutch Afro Becomings uit. Als hoofd onderzoek en curatorial practice bij het Stedelijk Museum Amsterdam heeft hij belangstelling voor hoe mensen een eigen bestaan opbouwen, met oog voor de krachten die hen vormen én hun vermogen daar iets onverwachts mee te doen.
1. Michel Foucault — Discipline, toezicht en straf: de geboorte van de gevangenis
Foucault is de enige filosoof die me echt laat lachen. Zijn manier is verhalend en de essentie ontvouwt zich naarmate je verder komt in het verhaal. Dit boek is voor mij een standaard om te begrijpen waarom onze maatschappij is ingericht zoals ze is. Het boek laat zien hoe macht zich in het dagelijks leven nestelt, tot in de manier waarop we ons gedragen en naar onszelf kijken. De gevangenis is daarbij het vertrekpunt voor een analyse die ook scholen, ziekenhuizen en werkplekken raakt. We hebben die normen zodanig overgenomen dat we ze ook bewaken. Het maakt me alert op de vraag wie bepaalt wat normaal, wenselijk of afwijkend is. In de kunst raakt dat aan de vraag wie de maatstaven vaststelt waarmee we kijken en oordelen.
2. Thomas Erikson — Omringd door idioten
De titel raakt aan de ergernis die ontstaat wanneer mensen anders denken of handelen dan je verwacht. Dit boek is het zeker waard, al is het maar om te zien waar je zelf valt in dit kleurenspectrum zodat je je eigen manier van communiceren eens van buitenaf te bekijken. Het kleurenschema schema biedt overzicht, al vraagt een mens altijd om meer aandacht dan een indeling kan geven. Ik lees het als een aansporing om nieuwsgierig te blijven naar degene die ik nog niet begrijp.
3. Edgar Cairo — Temekoe/Kopzorg
Waar Frantz Fanon ophoudt begint de grote schrijver Edgar Cairo. Dit boek van hem verbindt een persoonlijk verdriet met een geschiedenis die groter is dan één gezin. Het gaat over een zoon die probeert te begrijpen waarom zijn vader, met wie hij ooit zo verbonden was, zich van hem heeft verwijderd. Cairo laat zien hoe armoede en de doorwerking van het slavernijverleden (het bestaansverdriet) hun verhouding binnendringen. In dit boek wordt voelbaar hoe maatschappelijke geschiedenis zich in een mens nestelt. Macht en achterstelling krijgen een intieme uitwerking in zelfgevoel, zwijgen en de liefde tussen vader en zoon. Cairo schreef het verhaal drie keer: eerst als Temekoe in het Sranantongo, daarna als Temekoe/Kopzorg in het Surinaams-Nederlands en ten slotte als Kopzorg in het Nederlands.
4. Sabrine Ingabire — Lotgenoten
Dit boek verschuift de aandacht naar het samenleven met geschiedenissen als die van Temekoe. Het eigen bestaan krijgt vorm in de verhouding tot anderen: hun pijn herkennen, verbondenheid zoeken en ruimte vinden voor jezelf. Toen ik deze mocht lezen voordat het uitkwam was ik diep geraakt. Het verhaal gaat over Ajali die opgroeit in België als dochter van Rwandese vluchtelingen en probeert haar plaats te vinden in de wereld om haar heen. Wanneer haar broer zich terugtrekt, wordt voelbaar hoeveel pijn er achter ogenschijnlijk gewoon functioneren kan schuilgaan. Ingabire schrijft over de stilte in een gezin en de liefde die daar tegelijk aanwezig blijft. Dit boek laat zien hoe we proberen om elkaar te bereiken terwijl ieder zijn eigen verhouding tot het verleden heeft. De eerlijkheid kan pijnlijk zijn en biedt tegelijk herkenning en troost.
5. Robert Farris Thompson — Flash of the Spirit: African and Afro-American Art and Philosophy
Cool is niet hetzelfde als sprezzatura. Als je dit boek hebt gelezen snap je waarom en hoe cool is verbonden aan water en het hart. Eindbaas Robert Farris Thompson volgt hoe West- en Centraal-Afrikaanse tradities doorwerken in de kunst en cultuur van de Amerika’s. Thompson laat zien hoe filosofie, esthetiek, religie en dagelijks leven daarin met elkaar verweven zijn. Deze klassieker heeft aandacht voor de kennis die mensen doorgeven. Tegelijkertijd stelt het de vraag wie als denker wordt herkend en waar we filosofie verwachten aan te treffen. In dit boek leer je in een gebaar, een ritme of een beeld dat je waarschijnlijk al kent een hele manier van denken herkennen.
6. Neil Gaiman — Anansi Boys
Wie kent de verhalen van Anansi niet. Maar stel je voor dat hij je vader is. Charlie Nancy ontdekt na de dood van zijn vader dat die Anansi was, de god die als spin, verhalenverteller en bedrieger door het leven gaat. Vervolgens staat er een broer op de stoep van wie hij het bestaan niet kende. Familiegeschiedenis, schaamte en verlangen bewegen samen met humor en verbeelding in dit boek. Ik vind dit boek een voorbeeld van hoe de familieverhalen die je meekrijgt, een andere betekenis kunnen krijgen zodra je er zelf iets mee gaat doen. Daarmee is het voor mij ook een roman over de mogelijkheid jezelf te verrassen.
7. Italo Calvino — The Baron in the Trees
Deze heb ik echt wel tien keer opnieuw gelezen door de jaren heen. Na een ruzie aan tafel klimt de jonge Cosimo in een boom en besluit nooit meer een voet op de grond te zetten. Hij bouwt daar een bestaan op waarin plaats blijft voor kennis, liefde en politieke betrokkenheid. De ernst waarmee Calvino die onwaarschijnlijke keuze uitwerkt is onwaarschijnlijk en inspirerend. Cosimo geeft zijn eigenzinnigheid een vorm die hij dagelijks moet onderhouden, met alle mogelijkheden en beperkingen van dien. Daarmee is het voor mij een prachtig boek over de vrijheid om een leven te maken dat niemand vooraf voor je heeft bedacht.
