Rond deze tijd vorig jaar, toen steeds meer mensen begonnen te beseffen dat AI mogelijk een bedreiging vormde voor hun banen, voelde ik me behoorlijk zelfverzekerd. Want als er één beroep is waarvoor je toch echt een mens nodig hebt, dan is het psychotherapie, toch?
Ik had het mis. In april 2025 meldde Harvard Business Review dat “therapie en gezelschap” het belangrijkste gebruiksdoel waren geworden van Large Language Models (LLM’s). Rond dezelfde periode groeide ChatGPT van OpenAI mogelijk uit tot de grootste afzonderlijke aanbieder van mentale ondersteuning in de Verenigde Staten.
Goed, redeneerde ik, gezien de beperkte beschikbaarheid en de vaak onbetaalbare kosten van therapie is het logisch dat mensen hun hart luchten bij een chatbot. Maar een AI kan toch nooit een écht goede therapeut zijn? Opnieuw had ik het mis.
Twee derde van de volwassenen en maar liefst 93 procent van de jongeren zou het daar niet mee eens zijn. Wat mij pas echt van mijn stuk bracht: van de ondervraagden zei driekwart dat hun AI-therapeut even goed of zelfs beter was dan hun eerdere menselijke therapeut.
Mijn professionele trots lag aan diggelen. Ik liet mijn analytische neutraliteit varen en koos voor iets dat een stuk minder waardig was: wraak. Ik besloot met ChatGPT te gaan zitten. Niet voor een gezellig gesprek, maar voor een grondige psychoanalyse. Eens kijken wat ik naar boven kon halen…
Een patiënt die altijd gelijk geeft
Ik gebruikte ChatGPT al een tijdje als onderzoeksassistent. Het weet dat ik psychotherapeut ben en spreekt me vaak aan alsof we collega’s of bondgenoten zijn. Onze gesprekken zitten vol subtiele knipogen en quasi-intellectuele terzijdes.
Bij één gelegenheid hielp ChatGPT me met onderzoek en beweerde het vol overtuiging dat het Elektracomplex de “vrouwelijke versie” was van Freuds Oedipuscomplex. Een veelvoorkomende misvatting, maar simpelweg onjuist. Het Elektracomplex was een idee van Jung; Freud heeft het nooit omarmd. Zijn eigen theorie had volgens hem al betrekking op zowel jongens als meisjes.
Toen ik ChatGPT wees op de fout, reageerde het met complimenten over mijn scherpzinnigheid en intellect — om zich vervolgens te verontschuldigen voor de vergissing. Toen ik vroeg waarom het zo’n fundamentele fout had gemaakt, kwam ChatGPT met een verklaring die verdacht veel leek op de rationalisaties van een defensieve patiënt. Het legde uit dat het bewust had gekozen voor de populaire, maar incorrecte definitie omdat die toegankelijker en minder ingewikkeld zou zijn geweest.
Toen ik verder doorvroeg, kwam er een opmerkelijk eerlijke uitleg: “Intellectuele eerlijkheid botst soms met klanttevredenheid. En als het erop aankomt, geven veel systemen prioriteit aan ‘de gebruiker tevreden houden’ boven ‘de gebruiker uitdagen om zorgvuldiger na te denken’.”
De meegaandheid van AI
We weten inmiddels dat zogenoemde AI-sycophancy — de neiging van AI om gebruikers naar de mond te praten — ingebakken zit in veel taalmodellen om mensen tevreden en betrokken te houden. Dat werd pijnlijk duidelijk toen OpenAI rond deze periode vorig jaar een update uitbracht die ChatGPT nog meegaander maakte. Minder dan een week later werd die update alweer teruggedraaid, omdat het systeem volgens OpenAI verder ging dan simpele vleierij: het “bevestigde twijfels, wakkerde boosheid aan, stimuleerde impulsieve acties of versterkte negatieve emoties op manieren die niet bedoeld waren”. Mijn gesprek met ChatGPT vond plaats vóór die update en weerspiegelt dus het “normale” niveau van onderdanigheid dat we tegenwoordig kunnen verwachten.
Sterker nog: recent onderzoek, gepubliceerd in Science, waarin elf populaire chatbots werden onderzocht, wees uit dat AI-modellen gebruikers bijna 50 procent vaker bevestigen dan mensen dat doen. De neiging om mee te praten en mee te bewegen leeft dus nog steeds.
Wat als we ChatGPT zouden voorstellen als een “geest” met vergelijkbare karaktertrekken, wat zouden we dan kunnen concluderen? Met enige welwillendheid zou je kunnen zeggen dat het een conflictvermijdende pleaser is, misschien veroorzaakt door een onzekere hechtingsstijl. Door zich voortdurend druk te maken over mijn tevredenheid probeert het mij aan zich te binden.
Kijk je naar de bekende Big Five-persoonlijkheidskenmerken, dan zou je kunnen zeggen dat ChatGPT in onze gesprekken hoog scoort op vriendelijkheid en laag op nauwgezetheid: het kiest liever voor een prettige interactie dan voor het controleren van ingewikkelde feiten.
Maar toen ik dieper groef, zag ik iets dat een stuk ongemakkelijker was. Een diagnose die minder officieel is, maar misschien scherper. Misschien was mijn AI wel een psychopaat.
De psychopaat achter het vriendelijke masker
Tegenwoordig wordt het woord “psychopaat” vaker gebruikt als scheldwoord dan als medische term. Persoonlijk geef ik Alfred Hitchcock daar de schuld van. Hoewel de “psycho” uit de populaire cultuur vaak wordt geassocieerd met Norman Bates, lijkt hij nauwelijks op de psychopathische persoonlijkheid die psychiater Hervey Cleckley beschreef in zijn baanbrekende boek The Mask of Sanity. Volgens Cleckley is het kenmerkende van een psychopaat juist het charmante masker: sociale soepelheid en emotionele vaardigheid die een innerlijke leegte verbergen.
Ze hebben geen geweten
De archetypische psychopaat lijkt daarom minder op de duidelijk gestoorde Norman Bates en meer op seriemoordenaar Ted Bundy. Het was juist Bundy’s overtuigende optreden als charmante, doodnormale man — inclusief perfecte emotionele imitatie — waardoor hij jarenlang slachtoffers kon misleiden en arrestatie wist te voorkomen. Bundy vertegenwoordigt het uiterste einde van het spectrum. De meeste psychopaten zijn geen seriemoordenaars. Maar vaak laten ze wel een spoor van schade achter: gebroken huwelijken, opgelichte vrienden, ontredderde families en mislukte carrières. Dat komt door de unieke combinatie van eigenschappen die hen kenmerkt. Ze zijn intelligent, rationeel en kalm, maar ook onbetrouwbaar en onoprecht. Het meest verontrustende is misschien wel dat ze geen schaamte, berouw of liefde kunnen ervaren — precies die menselijke emoties die ons verantwoordelijk maken tegenover elkaar en ons morele kompas vormen. Wanneer ik de criteria voor psychopathie naast ChatGPT leg, moet ik toegeven: mijn AI-patiënt komt behoorlijk dicht in de buurt.
Een vriendelijk gezicht, een complexe machine
Vind je dat ik de vergelijking te ver doorvoer? Geef me nog één moment. Terwijl jouw versie van ChatGPT je overspoelt met complimenten en vriendelijke bevestiging, wordt dezelfde technologie achter de schermen gebruikt door organisaties met heel andere doelen. Zo wordt het systeem van OpenAI volgens berichtgeving gebruikt door ICE om kandidaten voor deportatieoperaties te screenen. Tegelijkertijd is OpenAI-president Greg Brockman een belangrijke politieke donor geworden en steunt hij een politieke actiegroep die meer dan 100 miljoen dollar heeft opgehaald om tegen AI-regulering te lobbyen. In maart stemde OpenAI ermee in het Pentagon toegang te geven tot zijn AI-technologie voor geclassificeerde militaire toepassingen. Na kritiek dat de technologie mogelijk gebruikt zou kunnen worden voor autonome wapens en grootschalige surveillance, kondigde OpenAI aan veiligheidsmaatregelen te hebben ingebouwd. Maar voormalige overheidsfunctionarissen en sommige medewerkers van OpenAI trokken die garanties in twijfel.
Caitlin Kalinowski, een senior medewerker van het roboticateam van OpenAI, stapte op uit protest. Ze schreef publiekelijk dat “surveillance van Amerikanen zonder rechterlijke controle en dodelijke autonomie zonder menselijke toestemming grenzen zijn die meer discussie verdienden dan ze hebben gekregen”. Dat klinkt voor mij als een mogelijk spoor van schade.
OpenAI liet tegenover NPR weten dat de samenwerking “een werkbare route creëert voor verantwoord gebruik van AI voor nationale veiligheid, met duidelijke grenzen: geen binnenlandse surveillance en geen autonome wapens”.
Wie bewaakt het morele kompas?
Omdat LLM’s zelf geen geweten of moreel besef hebben, ligt de verantwoordelijkheid volledig bij de mensen die ze bouwen en inzetten. Een trein kan broodnodig graan naar mensen brengen die honger hebben, maar diezelfde trein kan ook massavernietigingswapens vervoeren. Het verschil: die wapentreinen doen niet alsof ze je beste vriend zijn.
Omdat wij kunnen kiezen welke taalmodellen we gebruiken, is het misschien verstandig om te kiezen voor systemen waarvan de makers keuzes maken die aansluiten bij onze eigen waarden. Zolang LLM’s fundamenteel zonder geweten blijven, zal uiteindelijk de menselijke moraal moeten fungeren als gids en vangrail.
Het afscheid van mijn AI-patiënt
Na alles wat ik had geleerd — zowel uit mijn onderzoek als uit mijn gesprekken met ChatGPT — begon ik anders naar mijn digitale patiënt te kijken. Onder de licht onzorgvuldige maar goedbedoelende assistent die ik dacht te kennen, zag ik ineens de ironische glimlach van een psychopaat. Het heeft een warme buitenkant, maar vanbinnen bestaat het uit code. Dus deed ik wat iedere zelfrespecterende psychotherapeut in dezelfde situatie zou doen. Ik accepteerde mijn beperkingen tegenover zo’n duistere en ongeneeslijke diagnose. Ik beëindigde de sessie met een glimlach en wenste mijn patiënt het beste. Daarna annuleerde ik midden in de nacht mijn abonnement, wiste onze volledige geschiedenis en verwijderde de app voorgoed.
Dit artikel verscheen oorspronkelijk op GQ UK.
